Duru
New member
Psikofobi Nedir? Korkunun Ötesinde, İnsanla Karşılaşmak
Psikofobi Nedir? Bir Kelimenin Arkasındaki Sessiz Korku
Geçenlerde bir arkadaş grubunda geçen kısa bir konuşmayı hatırlıyorum. Aslında konuşmanın konusu psikoloji değildi. Bir arkadaşımız, uzun süredir yaşadığı bazı sorunlar nedeniyle bir psikiyatristten yardım aldığını söyledi. Masada birkaç saniyelik tuhaf bir sessizlik oldu. Sonra biri, “Yani ciddi bir şey mi var?” diye sordu.
Arkadaşımız gülümsedi.
“Hayır,” dedi. “Sadece artık kendimi anlamaya çalışıyorum.”
O cümle bende kaldı.
Çünkü fiziksel bir rahatsızlık söz konusu olduğunda kimse aynı şaşkınlıkla “Doktora mı gittin, ciddi bir şey mi var?” demeyebiliyor. Fakat konu ruhsal sağlığa geldiğinde, insanın yardım istemesi bile bazen başlı başına bir etiket gibi algılanabiliyor.
İşte psikofobi kavramıyla ilk kez gerçekten o anda karşılaşmış gibi hissettim.
Psikofobi, genel olarak ruhsal hastalıklara veya ruhsal hastalık yaşayan insanlara yönelik korku, önyargı, dışlama ve reddetme tutumlarını anlatmak için kullanılan bir terimdir. Kavram, akademik ve klinik literatürde “ruh hastalığı” konusundaki damgalama ve ayrımcılıkla ilişkili biçimde kullanılmaktadır; ancak psikofobinin DSM gibi temel tanı sınıflandırmalarında başlı başına bir ruhsal bozukluk adı olmadığını özellikle belirtmek gerekir. Open University'nin ruh sağlığı üzerine eğitim materyallerinde de “psychophobia” kavramı ruhsal hastalıklara yönelik korku ve ayrımcılık bağlamında ele alınmaktadır.
Peki bu korku nereden geliyor?
Bunu anlamak için size küçük bir hikâye anlatmak istiyorum.
Eski Bir Binanın Kapısında Başlayan Hikâye
Mert otuz sekiz yaşındaydı. İş hayatında düzenli, kriz anlarında sakin ve sorun çıktığında hemen çözüm üretmeye çalışan biriydi.
Bir gün şirketin toplantı odasında ekip arkadaşlarından biri, son aylarda panik ataklar yaşadığını ve bunun için terapiye başladığını söyledi.
Mert'in ilk tepkisi şaşırtıcı değildi:
“Peki bunun için ne yapılması gerekiyor?”
Karşısındaki kadın, Elif, bir an düşündü.
“Bazen yapılacak bir şeyden önce dinlenmesi gerekiyor,” dedi.
Mert kaşlarını kaldırdı.
“Dinlemek çözüm mü?”
Elif gülümsedi.
“Her zaman değil. Ama bazen çözümün nerede olduğunu anlamanın ilk yolu.”
Bu küçük tartışmayı ilginç yapan şey, Mert'in duyarsız olması değildi. Tam tersine, gerçekten yardımcı olmak istiyordu. Fakat onun yardım etme biçimi daha çok strateji kurmak, problemi tanımlamak ve bir sonraki adımı belirlemek üzerine kuruluydu.
Elif ise önce kişinin yaşadığı deneyimi anlamaya çalışıyordu. Onun için “Ne yapmalıyız?” sorusundan önce “Sen bunu nasıl yaşıyorsun?” sorusu geliyordu.
İkisi de aynı amaca bakıyordu.
Sadece farklı kapılardan yaklaşıyorlardı.
Burada erkekleri “çözüm odaklı”, kadınları ise “duygusal” diye basitleştirmek kolay olurdu. Fakat gerçek hayat bundan çok daha karmaşık. İnsanların iletişim biçimleri yalnızca biyolojik cinsiyetleriyle açıklanamaz; kişilik, yetiştirilme tarzı, meslek, kültür, deneyimler ve sosyal roller de büyük önem taşır.
Mert'in stratejik yaklaşımı onun erkek olmasından çok, yıllardır krizleri böyle çözmeye alışmış olmasıyla ilgiliydi. Elif'in ilişkisel yaklaşımı da yalnızca kadın olmasının sonucu değildi; insan ilişkileri üzerine yaptığı çalışmalar ve kendi yaşam deneyimleri bu tutumunu şekillendirmişti.
Tam da bu yüzden ikisinin konuşması önemliydi.
Çünkü psikofobiyle mücadele yalnızca “daha iyi insanlar olmakla” ilgili değildi.
Aynı zamanda insanın karşısındaki kişinin deneyimini nasıl anlamlandırdığıyla ilgiliydi.
Bir Zamanlar Ruhsal Hastalık “Hastalık” Bile Değildi
Mert ve Elif birkaç hafta sonra bir üniversitenin düzenlediği ruh sağlığı tarihi seminerine katıldılar.
Seminerde anlatılanlar ikisini de şaşırttı.
Çünkü ruhsal hastalıklara yönelik damgalamanın yeni bir sorun olmadığı ortaya çıktı.
Araştırmalar, ruhsal hastalıklara yönelik toplumsal damgalamanın yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde var olduğunu gösteriyor. Antik dönemlerden Orta Çağ'a kadar ruhsal farklılıklar kimi toplumlarda doğaüstü güçler, günah, ahlaki zayıflık veya tehlikelilik üzerinden yorumlandı. Daha sonraki dönemlerde ise tıbbileştirme ve kurumsallaştırma süreçleri yeni bakış açıları getirse de damgalama tamamen ortadan kalkmadı.
Seminerde konuşmacı, tahtaya tek bir kelime yazdı:
“STIGMA.”
Sonra kelimenin kökeninden söz etti.
“Stigma” sözcüğünün Antik Yunancada işaretlemek, damgalamak anlamıyla ilişkili olduğu ve zaman içinde toplumsal olarak “istenmeyen özellik” taşıyan kişiyi ayırma fikriyle bağlantı kazandığı anlatıldı. Modern damgalama araştırmalarında Erving Goffman'ın 1963 tarihli çalışması önemli bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.
Mert not aldı.
“Yani mesele sadece insanların korkması değil,” dedi.
Elif başını salladı.
“Evet. Korku bir davranışa dönüşebiliyor.”
Bu ayrım önemliydi.
Bir insan ruhsal hastalık hakkında hiçbir şey bilmiyorsa, korkabilir.
Fakat korku “ondan uzak durmalıyım”, “işe alınmamalı”, “çocuklarıma yaklaşmamalı”, “normal değil” gibi düşüncelere dönüştüğünde artık yalnızca bireysel bir duygu olmaktan çıkıp toplumsal bir davranış biçimine dönüşebiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü de günümüzde ruh sağlığı alanındaki damgalama ve ayrımcılığın insanların yardım arama, tedaviye devam etme, çalışma ve ilişkilerini sürdürme süreçlerini olumsuz etkileyebildiğini belirtiyor.
Psikofobinin Günlük Hayattaki Görünmeyen Yüzü
Seminerden çıktıktan sonra Mert'in aklına başka bir olay geldi.
Bir iş görüşmesinde adaylardan biri, geçmişte depresyon nedeniyle tedavi gördüğünü söylemişti.
Mert o gün bunu sorun etmemişti.
Fakat şimdi düşününce görüşme odasında diğer adaylara sormadığı bazı soruları ona sorduğunu fark etti.
“Stres altında çalışabilir misiniz?”
“Tekrar aynı problemi yaşarsanız ne olacak?”
“İş temposu sizi zorlamaz mı?”
Bu soruların bazıları işin gereği olarak makul olabilirdi.
Ama Mert'in kafasına takılan şey başka bir soruydu:
“Ben bunları onun hastalık geçmişini bildiğim için mi sordum?”
İşte psikofobinin zor tarafı tam olarak burada ortaya çıkıyordu.
İnsan her zaman bilinçli biçimde ayrımcılık yapmıyor.
Bazen zihnimizde daha önce öğrendiğimiz kalıplar, farkına bile varmadan kararlarımızı etkileyebiliyor.
Ruhsal hastalık yaşayan kişilerin tehlikeli, güvenilmez veya öngörülemez olduğuna dair kalıplaşmış düşünceler, bilimsel gerçekliğin tamamını yansıtmaz. Dünya Sağlık Örgütü de ruhsal sağlık sorunları yaşayan kişilerin şiddet yanlısı veya tehlikeli olduğu yönündeki stereotiplerin yaygın bir damgalama biçimi olduğunu vurguluyor.
Bu noktada Mert'in çözüm odaklı tarafı yeniden ortaya çıktı.
Bir liste hazırladı.
“Psikofobiyi azaltmak için yapılabilecekler.”
1. Ruhsal hastalıklar hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi edinmek.
2. İnsanları yalnızca tanılarıyla tanımlamamak.
3. Medyada kullanılan klişeleri sorgulamak.
4. Yardım isteyen kişiyi küçümsememek.
5. “Senin yerinde olsam...” cümlesini daha az kullanmak.
6. Dinlemeyi bir çözüm yöntemi olarak görmek.
Elif listeye baktı.
“Güzel,” dedi.
Sonra listenin altına bir madde ekledi:
“İnsanın hikâyesini hastalığından daha büyük görmek.”
Mert bunu özellikle beğendi.
Kadınların ve Erkeklerin Yaklaşımı Üzerinden Başka Bir Pencere
Bu noktada hikâyeye başka bir karakter girdi: Mert'in kardeşi Zeynep.
Zeynep psikolog değildi. Bir mimardı.
Fakat insan ilişkilerini gözlemlemeyi seviyordu.
Mert ona yaşadıklarını anlattığında Zeynep şöyle dedi:
“Sen sürekli ‘Bu sorunu nasıl çözeriz?’ diye düşünüyorsun.”
“Çünkü çözüm gerekiyor.”
“Evet. Ama bazı insanların önce anlaşılmaya ihtiyacı var.”
Mert sustu.
Zeynep devam etti:
“Bazen bir insanın yanında durmak, ona hemen yol haritası çıkarmaktan daha değerlidir.”
Bu konuşmayı kadın-erkek farkına indirgemek yanlış olurdu. Fakat Zeynep'in ilişkisel yaklaşımı ile Mert'in stratejik yaklaşımı bir araya geldiğinde ortaya daha bütünlüklü bir iletişim biçimi çıkıyordu.
Mert “Ne yapabiliriz?” diye soruyordu.
Zeynep “Bunu yaşayan kişi ne hissediyor?” diye soruyordu.
Birinin yaklaşımı diğerini dışlamıyordu.
Psikofobi Nedir? Bir Kelimenin Arkasındaki Sessiz Korku
Geçenlerde bir arkadaş grubunda geçen kısa bir konuşmayı hatırlıyorum. Aslında konuşmanın konusu psikoloji değildi. Bir arkadaşımız, uzun süredir yaşadığı bazı sorunlar nedeniyle bir psikiyatristten yardım aldığını söyledi. Masada birkaç saniyelik tuhaf bir sessizlik oldu. Sonra biri, “Yani ciddi bir şey mi var?” diye sordu.
Arkadaşımız gülümsedi.
“Hayır,” dedi. “Sadece artık kendimi anlamaya çalışıyorum.”
O cümle bende kaldı.
Çünkü fiziksel bir rahatsızlık söz konusu olduğunda kimse aynı şaşkınlıkla “Doktora mı gittin, ciddi bir şey mi var?” demeyebiliyor. Fakat konu ruhsal sağlığa geldiğinde, insanın yardım istemesi bile bazen başlı başına bir etiket gibi algılanabiliyor.
İşte psikofobi kavramıyla ilk kez gerçekten o anda karşılaşmış gibi hissettim.
Psikofobi, genel olarak ruhsal hastalıklara veya ruhsal hastalık yaşayan insanlara yönelik korku, önyargı, dışlama ve reddetme tutumlarını anlatmak için kullanılan bir terimdir. Kavram, akademik ve klinik literatürde “ruh hastalığı” konusundaki damgalama ve ayrımcılıkla ilişkili biçimde kullanılmaktadır; ancak psikofobinin DSM gibi temel tanı sınıflandırmalarında başlı başına bir ruhsal bozukluk adı olmadığını özellikle belirtmek gerekir. Open University'nin ruh sağlığı üzerine eğitim materyallerinde de “psychophobia” kavramı ruhsal hastalıklara yönelik korku ve ayrımcılık bağlamında ele alınmaktadır.
Peki bu korku nereden geliyor?
Bunu anlamak için size küçük bir hikâye anlatmak istiyorum.
Eski Bir Binanın Kapısında Başlayan Hikâye
Mert otuz sekiz yaşındaydı. İş hayatında düzenli, kriz anlarında sakin ve sorun çıktığında hemen çözüm üretmeye çalışan biriydi.
Bir gün şirketin toplantı odasında ekip arkadaşlarından biri, son aylarda panik ataklar yaşadığını ve bunun için terapiye başladığını söyledi.
Mert'in ilk tepkisi şaşırtıcı değildi:
“Peki bunun için ne yapılması gerekiyor?”
Karşısındaki kadın, Elif, bir an düşündü.
“Bazen yapılacak bir şeyden önce dinlenmesi gerekiyor,” dedi.
Mert kaşlarını kaldırdı.
“Dinlemek çözüm mü?”
Elif gülümsedi.
“Her zaman değil. Ama bazen çözümün nerede olduğunu anlamanın ilk yolu.”
Bu küçük tartışmayı ilginç yapan şey, Mert'in duyarsız olması değildi. Tam tersine, gerçekten yardımcı olmak istiyordu. Fakat onun yardım etme biçimi daha çok strateji kurmak, problemi tanımlamak ve bir sonraki adımı belirlemek üzerine kuruluydu.
Elif ise önce kişinin yaşadığı deneyimi anlamaya çalışıyordu. Onun için “Ne yapmalıyız?” sorusundan önce “Sen bunu nasıl yaşıyorsun?” sorusu geliyordu.
İkisi de aynı amaca bakıyordu.
Sadece farklı kapılardan yaklaşıyorlardı.
Burada erkekleri “çözüm odaklı”, kadınları ise “duygusal” diye basitleştirmek kolay olurdu. Fakat gerçek hayat bundan çok daha karmaşık. İnsanların iletişim biçimleri yalnızca biyolojik cinsiyetleriyle açıklanamaz; kişilik, yetiştirilme tarzı, meslek, kültür, deneyimler ve sosyal roller de büyük önem taşır.
Mert'in stratejik yaklaşımı onun erkek olmasından çok, yıllardır krizleri böyle çözmeye alışmış olmasıyla ilgiliydi. Elif'in ilişkisel yaklaşımı da yalnızca kadın olmasının sonucu değildi; insan ilişkileri üzerine yaptığı çalışmalar ve kendi yaşam deneyimleri bu tutumunu şekillendirmişti.
Tam da bu yüzden ikisinin konuşması önemliydi.
Çünkü psikofobiyle mücadele yalnızca “daha iyi insanlar olmakla” ilgili değildi.
Aynı zamanda insanın karşısındaki kişinin deneyimini nasıl anlamlandırdığıyla ilgiliydi.
Bir Zamanlar Ruhsal Hastalık “Hastalık” Bile Değildi
Mert ve Elif birkaç hafta sonra bir üniversitenin düzenlediği ruh sağlığı tarihi seminerine katıldılar.
Seminerde anlatılanlar ikisini de şaşırttı.
Çünkü ruhsal hastalıklara yönelik damgalamanın yeni bir sorun olmadığı ortaya çıktı.
Araştırmalar, ruhsal hastalıklara yönelik toplumsal damgalamanın yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde var olduğunu gösteriyor. Antik dönemlerden Orta Çağ'a kadar ruhsal farklılıklar kimi toplumlarda doğaüstü güçler, günah, ahlaki zayıflık veya tehlikelilik üzerinden yorumlandı. Daha sonraki dönemlerde ise tıbbileştirme ve kurumsallaştırma süreçleri yeni bakış açıları getirse de damgalama tamamen ortadan kalkmadı.
Seminerde konuşmacı, tahtaya tek bir kelime yazdı:
“STIGMA.”
Sonra kelimenin kökeninden söz etti.
“Stigma” sözcüğünün Antik Yunancada işaretlemek, damgalamak anlamıyla ilişkili olduğu ve zaman içinde toplumsal olarak “istenmeyen özellik” taşıyan kişiyi ayırma fikriyle bağlantı kazandığı anlatıldı. Modern damgalama araştırmalarında Erving Goffman'ın 1963 tarihli çalışması önemli bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.
Mert not aldı.
“Yani mesele sadece insanların korkması değil,” dedi.
Elif başını salladı.
“Evet. Korku bir davranışa dönüşebiliyor.”
Bu ayrım önemliydi.
Bir insan ruhsal hastalık hakkında hiçbir şey bilmiyorsa, korkabilir.
Fakat korku “ondan uzak durmalıyım”, “işe alınmamalı”, “çocuklarıma yaklaşmamalı”, “normal değil” gibi düşüncelere dönüştüğünde artık yalnızca bireysel bir duygu olmaktan çıkıp toplumsal bir davranış biçimine dönüşebiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü de günümüzde ruh sağlığı alanındaki damgalama ve ayrımcılığın insanların yardım arama, tedaviye devam etme, çalışma ve ilişkilerini sürdürme süreçlerini olumsuz etkileyebildiğini belirtiyor.
Psikofobinin Günlük Hayattaki Görünmeyen Yüzü
Seminerden çıktıktan sonra Mert'in aklına başka bir olay geldi.
Bir iş görüşmesinde adaylardan biri, geçmişte depresyon nedeniyle tedavi gördüğünü söylemişti.
Mert o gün bunu sorun etmemişti.
Fakat şimdi düşününce görüşme odasında diğer adaylara sormadığı bazı soruları ona sorduğunu fark etti.
“Stres altında çalışabilir misiniz?”
“Tekrar aynı problemi yaşarsanız ne olacak?”
“İş temposu sizi zorlamaz mı?”
Bu soruların bazıları işin gereği olarak makul olabilirdi.
Ama Mert'in kafasına takılan şey başka bir soruydu:
“Ben bunları onun hastalık geçmişini bildiğim için mi sordum?”
İşte psikofobinin zor tarafı tam olarak burada ortaya çıkıyordu.
İnsan her zaman bilinçli biçimde ayrımcılık yapmıyor.
Bazen zihnimizde daha önce öğrendiğimiz kalıplar, farkına bile varmadan kararlarımızı etkileyebiliyor.
Ruhsal hastalık yaşayan kişilerin tehlikeli, güvenilmez veya öngörülemez olduğuna dair kalıplaşmış düşünceler, bilimsel gerçekliğin tamamını yansıtmaz. Dünya Sağlık Örgütü de ruhsal sağlık sorunları yaşayan kişilerin şiddet yanlısı veya tehlikeli olduğu yönündeki stereotiplerin yaygın bir damgalama biçimi olduğunu vurguluyor.
Bu noktada Mert'in çözüm odaklı tarafı yeniden ortaya çıktı.
Bir liste hazırladı.
“Psikofobiyi azaltmak için yapılabilecekler.”
1. Ruhsal hastalıklar hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi edinmek.
2. İnsanları yalnızca tanılarıyla tanımlamamak.
3. Medyada kullanılan klişeleri sorgulamak.
4. Yardım isteyen kişiyi küçümsememek.
5. “Senin yerinde olsam...” cümlesini daha az kullanmak.
6. Dinlemeyi bir çözüm yöntemi olarak görmek.
Elif listeye baktı.
“Güzel,” dedi.
Sonra listenin altına bir madde ekledi:
“İnsanın hikâyesini hastalığından daha büyük görmek.”
Mert bunu özellikle beğendi.
Kadınların ve Erkeklerin Yaklaşımı Üzerinden Başka Bir Pencere
Bu noktada hikâyeye başka bir karakter girdi: Mert'in kardeşi Zeynep.
Zeynep psikolog değildi. Bir mimardı.
Fakat insan ilişkilerini gözlemlemeyi seviyordu.
Mert ona yaşadıklarını anlattığında Zeynep şöyle dedi:
“Sen sürekli ‘Bu sorunu nasıl çözeriz?’ diye düşünüyorsun.”
“Çünkü çözüm gerekiyor.”
“Evet. Ama bazı insanların önce anlaşılmaya ihtiyacı var.”
Mert sustu.
Zeynep devam etti:
“Bazen bir insanın yanında durmak, ona hemen yol haritası çıkarmaktan daha değerlidir.”
Bu konuşmayı kadın-erkek farkına indirgemek yanlış olurdu. Fakat Zeynep'in ilişkisel yaklaşımı ile Mert'in stratejik yaklaşımı bir araya geldiğinde ortaya daha bütünlüklü bir iletişim biçimi çıkıyordu.
Mert “Ne yapabiliriz?” diye soruyordu.
Zeynep “Bunu yaşayan kişi ne hissediyor?” diye soruyordu.
Birinin yaklaşımı diğerini dışlamıyordu.