Pesimistin Tersi Ne Demek? İyimserlik, Toplumsal Cinsiyet, Irk ve Sınıf Üzerine
Pesimistin Tersi Ne Demek? İyimserliği Sadece Bir “Karakter Özelliği” Olarak Görmek Yeterli mi?
Bazen birinin “Ben artık hiçbir şeyin düzeleceğine inanmıyorum” dediğini duyuyoruz. Böyle bir cümleye hemen “Biraz pozitif düşün” demek kolay. Fakat gerçekten kolay mı? İnsanların geleceğe nasıl baktığını yalnızca kişilikleri mi belirliyor, yoksa içinde yaşadıkları toplum, sahip oldukları ekonomik imkânlar, cinsiyetleri, ırksal veya etnik kimlikleri, eğitim düzeyleri ve karşılaştıkları ayrımcılıklar da bu bakışı şekillendiriyor mu?
Pesimistin, yani kötümserin karşıtı genel olarak optimist, Türkçesiyle iyimser kişidir. Amerikan Psikoloji Birliği, iyimserliği gelecekte iyi şeylerin gerçekleşeceğine yönelik umutlu bir tutum olarak tanımlarken, kötümserliği işlerin kötü gideceğini ve olumlu sonuçların gerçekleşmesinin düşük ihtimal olduğunu düşünme eğilimi olarak açıklıyor. Ancak aynı kaynak, insanların çoğunun bu iki uç arasında bulunduğunu ve iyimserlik ya da kötümserliğin duruma göre değişebileceğini de vurguluyor.
Buradaki kritik nokta bence şu: İyimserlik herkese aynı koşullarda dağıtılmış bir psikolojik kaynak değil. Bir insanın geleceğe güvenle bakabilmesi, yalnızca “pozitif bir insan” olup olmamasıyla açıklanamayabilir.
İyimserlik Gerçekten Sadece Kişilik Meselesi mi?
Toplumda iyimserlik çoğu zaman bireysel bir meziyet gibi anlatılıyor. “Güçlü ol”, “olumlu düşün”, “önüne bak”, “yeterince çalışırsan başarırsın” gibi ifadeler bunun örnekleri. Bu düşüncelerin belli bir doğruluk payı var. İnsanların olayları yorumlama biçimleri gerçekten davranışlarını ve motivasyonlarını etkileyebilir.
Fakat bu yaklaşımın sınırı da var.
Örneğin iki kişinin aynı hedefi olduğunu düşünelim. Birinin ailesi ekonomik olarak destekleyici, iyi bir eğitim almış, güvenli bir mahallede büyümüş ve iş dünyasında çevresi var. Diğerinin ise ailesi borç içinde, eğitim olanakları sınırlı, düşük ücretli işlerde çalışıyor ve sosyal olarak ayrımcılığa maruz kalıyor.
İkinci kişiye sürekli “Yeterince inanırsan başarırsın” demek, yaşadığı yapısal engelleri görünmez hale getirebilir.
Nitekim ABD'deki Midlife in the United States araştırmasına dayanan bir çalışmada iyimserliğin eğitim, gelir, mesleki sınıf ve ırk/etnisite gibi sosyal faktörlerle ilişkili olduğu görülüyor. Daha yüksek eğitim ve gelire, daha yüksek mesleki statüye sahip kişilerde iyimserliğin daha yüksek olma eğilimi bulunmuş. Araştırmacılar bu durumun iyimserliğin yalnızca bireysel bir özellik olmadığını, fırsatlara ve sosyal hareketliliğe ilişkin koşullarla da bağlantılı olabileceğini belirtiyor.
Bu oldukça önemli bir ayrım.
Çünkü bazen “iyimser insan başarılı olur” diye düşünüyoruz. Oysa ters yönde bir ilişki de olabilir: Daha fazla fırsata sahip olan insanın iyimser olması daha kolay olabilir.
Elbette bu, düşük gelirli veya ayrımcılığa maruz kalan insanların iyimser olamayacağı anlamına gelmez. Tam tersine, çok zor koşullarda son derece umutlu ve dirençli insanlar da vardır. Buradaki mesele bireysel farklılıkları reddetmek değil, sosyal koşulların psikolojik dünyamız üzerindeki etkisini hesaba katmaktır.
Toplumsal Cinsiyet İyimserliği Nasıl Etkileyebilir?
Toplumsal cinsiyet açısından konu daha da karmaşık hale geliyor.
Kadınların ve erkeklerin geleceğe bakışlarının birbirinden her zaman farklı olduğunu söylemek doğru olmaz. Nitekim 2015 tarihli bir araştırmada ABD'deki kadınlar ve erkekler arasında genel iyimserlik düzeyinde anlamlı bir fark bulunmamıştı.
Bununla birlikte, belirli konularda cinsiyet farklılıkları ortaya çıkabiliyor. Pew Research Center'ın 34 ülkede 38 binden fazla kişiyle yaptığı araştırmada, erkeklerin kadınlara kıyasla ülkelerinde toplumsal cinsiyet eşitliğinin gelecekte gerçekleşeceği konusunda daha iyimser olma eğiliminde olduğu görüldü. Aynı araştırmada kadınların erkeklerin daha fazla fırsata sahip olduğunu düşünme olasılığı da daha yüksekti.
Bu sonucu “erkekler daha iyimserdir, kadınlar daha kötümserdir” şeklinde okumak bana göre hatalı olur.
Çünkü burada başka bir soru ortaya çıkıyor: Bir sistemden daha fazla avantaj gören kişi, o sistemin geleceği hakkında daha umutlu olabilir mi?
Örneğin bir kadın iş hayatında terfi ederken, evlilik ve çocuk sahibi olduktan sonra kariyerinin nasıl etkileneceğini hesaba katmak zorunda kalabilir. Bir erkek aynı yaşta benzer bir kariyer planı yaparken çocuk bakımının büyük bölümünü üstlenmek zorunda kalmayacağını varsayabilir. Bu herkes için geçerli değildir, fakat toplumsal normların ortalama davranışlar üzerinde etkisi vardır.
OECD'nin Türkiye'ye ilişkin 2025 değerlendirmesi bu açıdan çarpıcı. Rapora göre Türkiye'de kadınlar ücretsiz bakım ve ev işlerine erkeklerden günde ortalama yaklaşık dört saat daha fazla zaman ayırıyor. Ayrıca çocuk bakımında annelerin birincil bakım veren olma oranı yüzde 96 iken babalarda bu oran yüzde 2 olarak aktarılıyor.
Böyle bir tabloyu gördüğümüzde “Kadınlar neden kariyer konusunda daha endişeli?” sorusunu yalnızca kişilik özellikleriyle açıklamak mümkün mü?
Belki de bazı kadınların kaygısı, geleceği gereğinden fazla karanlık görmelerinden değil, gelecekte karşılaşabilecekleri gerçek riskleri daha fazla hesaba katmalarından kaynaklanıyordur.
Bu noktada kadınların deneyimlerine empatiyle yaklaşmak önemli. Fakat kadınların tamamını mağdur, erkeklerin tamamını ayrıcalıklı veya duyarsız olarak tanımlamak da başka bir genelleme olur. Sınıf, eğitim, yaş, engellilik, göçmenlik, aile yapısı ve yaşanılan bölge gibi faktörler kadınların deneyimlerini birbirinden ciddi biçimde ayırabilir.
Erkekler İçin “Çözüm Odaklı Olmak” Ne Anlama Gelebilir?
Erkeklerin toplumsal sorunlara yaklaşımında bazen “hemen çözüm üretme” eğiliminin öne çıktığı söyleniyor. Burada da dikkatli olmak gerekiyor. Her erkek çözüm odaklı değildir ve her kadın duygusal yaklaşmaz.
Bununla birlikte, toplumsal olarak erkeklere yüklenen bazı rollerin sorunlara yaklaşma biçimlerini etkileyebileceği düşünülebilir. Erkeklerden güçlü olmaları, ekonomik sorumluluk üstlenmeleri, duygularını kontrol etmeleri ve sorun karşısında “bir şey yapmaları” beklenebiliyor.
Pew Research Center'ın araştırmalarında da toplumun erkeklerden profesyonel ve finansal başarı, liderlik, güç ve dayanıklılık gibi özellikler beklediğine ilişkin algıların yaygın olduğu görülüyor. Kadınlara ilişkin toplumsal beklentilerde ise bakım verme, empati ve fiziksel görünüm daha fazla öne çıkıyor.
Bu nedenle bazı erkekler bir toplumsal sorunla karşılaştığında “Peki bunu nasıl düzeltebiliriz?” sorusuna yönelebilir.
Bence bu yaklaşımın güçlü bir tarafı var. Ancak çözüm üretme isteği, karşı tarafın yaşadığı problemi dinlemenin önüne geçmemeli.
Örneğin bir kadın “İş yerinde sürekli sözüm kesiliyor” dediğinde erkeğin hemen “O zaman yöneticinle konuş” demesi teknik olarak bir çözüm önerisidir. Fakat kadın belki de önce deneyiminin ciddiye alındığını hissetmek istiyordur.
Burada empati ve çözüm birbirinin alternatifi olmak zorunda değil.
Irk, Etnisite ve “Geleceğe Güven” Meselesi
İyimserlik konusunu ırk ve etnisite faktörlerinden bağımsız düşünmek de eksik kalır.
ABD'deki araştırmada beyaz katılımcıların siyah katılımcılara kıyasla daha yüksek ortalama iyimserlik bildirdiği görülmüştür. Fakat aynı araştırmada siyah katılımcıların pozitif duygu düzeylerinin bazı açılardan daha yüksek olması dikkat çekmiştir.
Pesimistin Tersi Ne Demek? İyimserliği Sadece Bir “Karakter Özelliği” Olarak Görmek Yeterli mi?
Bazen birinin “Ben artık hiçbir şeyin düzeleceğine inanmıyorum” dediğini duyuyoruz. Böyle bir cümleye hemen “Biraz pozitif düşün” demek kolay. Fakat gerçekten kolay mı? İnsanların geleceğe nasıl baktığını yalnızca kişilikleri mi belirliyor, yoksa içinde yaşadıkları toplum, sahip oldukları ekonomik imkânlar, cinsiyetleri, ırksal veya etnik kimlikleri, eğitim düzeyleri ve karşılaştıkları ayrımcılıklar da bu bakışı şekillendiriyor mu?
Pesimistin, yani kötümserin karşıtı genel olarak optimist, Türkçesiyle iyimser kişidir. Amerikan Psikoloji Birliği, iyimserliği gelecekte iyi şeylerin gerçekleşeceğine yönelik umutlu bir tutum olarak tanımlarken, kötümserliği işlerin kötü gideceğini ve olumlu sonuçların gerçekleşmesinin düşük ihtimal olduğunu düşünme eğilimi olarak açıklıyor. Ancak aynı kaynak, insanların çoğunun bu iki uç arasında bulunduğunu ve iyimserlik ya da kötümserliğin duruma göre değişebileceğini de vurguluyor.
Buradaki kritik nokta bence şu: İyimserlik herkese aynı koşullarda dağıtılmış bir psikolojik kaynak değil. Bir insanın geleceğe güvenle bakabilmesi, yalnızca “pozitif bir insan” olup olmamasıyla açıklanamayabilir.
İyimserlik Gerçekten Sadece Kişilik Meselesi mi?
Toplumda iyimserlik çoğu zaman bireysel bir meziyet gibi anlatılıyor. “Güçlü ol”, “olumlu düşün”, “önüne bak”, “yeterince çalışırsan başarırsın” gibi ifadeler bunun örnekleri. Bu düşüncelerin belli bir doğruluk payı var. İnsanların olayları yorumlama biçimleri gerçekten davranışlarını ve motivasyonlarını etkileyebilir.
Fakat bu yaklaşımın sınırı da var.
Örneğin iki kişinin aynı hedefi olduğunu düşünelim. Birinin ailesi ekonomik olarak destekleyici, iyi bir eğitim almış, güvenli bir mahallede büyümüş ve iş dünyasında çevresi var. Diğerinin ise ailesi borç içinde, eğitim olanakları sınırlı, düşük ücretli işlerde çalışıyor ve sosyal olarak ayrımcılığa maruz kalıyor.
İkinci kişiye sürekli “Yeterince inanırsan başarırsın” demek, yaşadığı yapısal engelleri görünmez hale getirebilir.
Nitekim ABD'deki Midlife in the United States araştırmasına dayanan bir çalışmada iyimserliğin eğitim, gelir, mesleki sınıf ve ırk/etnisite gibi sosyal faktörlerle ilişkili olduğu görülüyor. Daha yüksek eğitim ve gelire, daha yüksek mesleki statüye sahip kişilerde iyimserliğin daha yüksek olma eğilimi bulunmuş. Araştırmacılar bu durumun iyimserliğin yalnızca bireysel bir özellik olmadığını, fırsatlara ve sosyal hareketliliğe ilişkin koşullarla da bağlantılı olabileceğini belirtiyor.
Bu oldukça önemli bir ayrım.
Çünkü bazen “iyimser insan başarılı olur” diye düşünüyoruz. Oysa ters yönde bir ilişki de olabilir: Daha fazla fırsata sahip olan insanın iyimser olması daha kolay olabilir.
Elbette bu, düşük gelirli veya ayrımcılığa maruz kalan insanların iyimser olamayacağı anlamına gelmez. Tam tersine, çok zor koşullarda son derece umutlu ve dirençli insanlar da vardır. Buradaki mesele bireysel farklılıkları reddetmek değil, sosyal koşulların psikolojik dünyamız üzerindeki etkisini hesaba katmaktır.
Toplumsal Cinsiyet İyimserliği Nasıl Etkileyebilir?
Toplumsal cinsiyet açısından konu daha da karmaşık hale geliyor.
Kadınların ve erkeklerin geleceğe bakışlarının birbirinden her zaman farklı olduğunu söylemek doğru olmaz. Nitekim 2015 tarihli bir araştırmada ABD'deki kadınlar ve erkekler arasında genel iyimserlik düzeyinde anlamlı bir fark bulunmamıştı.
Bununla birlikte, belirli konularda cinsiyet farklılıkları ortaya çıkabiliyor. Pew Research Center'ın 34 ülkede 38 binden fazla kişiyle yaptığı araştırmada, erkeklerin kadınlara kıyasla ülkelerinde toplumsal cinsiyet eşitliğinin gelecekte gerçekleşeceği konusunda daha iyimser olma eğiliminde olduğu görüldü. Aynı araştırmada kadınların erkeklerin daha fazla fırsata sahip olduğunu düşünme olasılığı da daha yüksekti.
Bu sonucu “erkekler daha iyimserdir, kadınlar daha kötümserdir” şeklinde okumak bana göre hatalı olur.
Çünkü burada başka bir soru ortaya çıkıyor: Bir sistemden daha fazla avantaj gören kişi, o sistemin geleceği hakkında daha umutlu olabilir mi?
Örneğin bir kadın iş hayatında terfi ederken, evlilik ve çocuk sahibi olduktan sonra kariyerinin nasıl etkileneceğini hesaba katmak zorunda kalabilir. Bir erkek aynı yaşta benzer bir kariyer planı yaparken çocuk bakımının büyük bölümünü üstlenmek zorunda kalmayacağını varsayabilir. Bu herkes için geçerli değildir, fakat toplumsal normların ortalama davranışlar üzerinde etkisi vardır.
OECD'nin Türkiye'ye ilişkin 2025 değerlendirmesi bu açıdan çarpıcı. Rapora göre Türkiye'de kadınlar ücretsiz bakım ve ev işlerine erkeklerden günde ortalama yaklaşık dört saat daha fazla zaman ayırıyor. Ayrıca çocuk bakımında annelerin birincil bakım veren olma oranı yüzde 96 iken babalarda bu oran yüzde 2 olarak aktarılıyor.
Böyle bir tabloyu gördüğümüzde “Kadınlar neden kariyer konusunda daha endişeli?” sorusunu yalnızca kişilik özellikleriyle açıklamak mümkün mü?
Belki de bazı kadınların kaygısı, geleceği gereğinden fazla karanlık görmelerinden değil, gelecekte karşılaşabilecekleri gerçek riskleri daha fazla hesaba katmalarından kaynaklanıyordur.
Bu noktada kadınların deneyimlerine empatiyle yaklaşmak önemli. Fakat kadınların tamamını mağdur, erkeklerin tamamını ayrıcalıklı veya duyarsız olarak tanımlamak da başka bir genelleme olur. Sınıf, eğitim, yaş, engellilik, göçmenlik, aile yapısı ve yaşanılan bölge gibi faktörler kadınların deneyimlerini birbirinden ciddi biçimde ayırabilir.
Erkekler İçin “Çözüm Odaklı Olmak” Ne Anlama Gelebilir?
Erkeklerin toplumsal sorunlara yaklaşımında bazen “hemen çözüm üretme” eğiliminin öne çıktığı söyleniyor. Burada da dikkatli olmak gerekiyor. Her erkek çözüm odaklı değildir ve her kadın duygusal yaklaşmaz.
Bununla birlikte, toplumsal olarak erkeklere yüklenen bazı rollerin sorunlara yaklaşma biçimlerini etkileyebileceği düşünülebilir. Erkeklerden güçlü olmaları, ekonomik sorumluluk üstlenmeleri, duygularını kontrol etmeleri ve sorun karşısında “bir şey yapmaları” beklenebiliyor.
Pew Research Center'ın araştırmalarında da toplumun erkeklerden profesyonel ve finansal başarı, liderlik, güç ve dayanıklılık gibi özellikler beklediğine ilişkin algıların yaygın olduğu görülüyor. Kadınlara ilişkin toplumsal beklentilerde ise bakım verme, empati ve fiziksel görünüm daha fazla öne çıkıyor.
Bu nedenle bazı erkekler bir toplumsal sorunla karşılaştığında “Peki bunu nasıl düzeltebiliriz?” sorusuna yönelebilir.
Bence bu yaklaşımın güçlü bir tarafı var. Ancak çözüm üretme isteği, karşı tarafın yaşadığı problemi dinlemenin önüne geçmemeli.
Örneğin bir kadın “İş yerinde sürekli sözüm kesiliyor” dediğinde erkeğin hemen “O zaman yöneticinle konuş” demesi teknik olarak bir çözüm önerisidir. Fakat kadın belki de önce deneyiminin ciddiye alındığını hissetmek istiyordur.
Burada empati ve çözüm birbirinin alternatifi olmak zorunda değil.
Irk, Etnisite ve “Geleceğe Güven” Meselesi
İyimserlik konusunu ırk ve etnisite faktörlerinden bağımsız düşünmek de eksik kalır.
ABD'deki araştırmada beyaz katılımcıların siyah katılımcılara kıyasla daha yüksek ortalama iyimserlik bildirdiği görülmüştür. Fakat aynı araştırmada siyah katılımcıların pozitif duygu düzeylerinin bazı açılardan daha yüksek olması dikkat çekmiştir.